TAXILA - CHIẾC NÔI RỰC RỠ CỦA NGHỆ THUẬT PHẬT GIÁO GANDHARA

Taxila, tọa lạc ở tỉnh Punjab, Pakistan, không chỉ là một khu vực khảo cổ rộng lớn mà là tàn tích của một thành phố cổ đại từng là trung tâm học thuật, thương mại và tôn giáo nổi tiếng nhất trên thế giới. Nơi đây là điểm giao thoa giữa các nền văn minh Ấn Độ, Tây Á và Trung Á, và là minh chứng hùng hồn cho sự hưng thịnh của Phật giáo trong hơn một thiên niên kỷ.

Lịch Sử Đa Dạng: Thành Phố Của Các Đế Chế

Lịch sử của Taxila kéo dài từ khoảng thế kỷ thứ 10 TCN cho đến khi bị bỏ hoang vào thế kỷ thứ V SCN. Vị trí chiến lược của nó trên các tuyến đường thương mại quan trọng, bao gồm cả Con đường Tơ lụa sau này, khiến Taxila trở thành mục tiêu tranh giành của nhiều đế chế:

• Thời kỳ Mauryan (Thế kỷ III TCN): Taxila đạt đến đỉnh cao phát triển dưới thời Đại đế A Dục (Ashoka) – vị hoàng đế Phật giáo vĩ đại. Dưới sự bảo trợ của ông, Taxila phát triển thành một trung tâm Phật giáo quan trọng, với hàng trăm tu viện và bảo tháp được xây dựng.
• Trung tâm Học thuật Cổ đại: Taxila từng được coi là một trung tâm giáo dục hàng đầu của thế giới cổ đại, thu hút các học giả, sinh viên và tăng sĩ từ Trung Quốc, Hy Lạp, và các vùng xa xôi khác đến học tập, nghiên cứu Phật học và các lĩnh vực khác như y học, triết học.

Sau thời kỳ Ashoka, Taxila liên tục đổi chủ, bị cai trị bởi các vương quốc Ấn-Hy Lạp, Saka, Parthia, và Triều đại Kushan. Sự pha trộn văn hóa này là nền tảng cho sự ra đời của một phong cách nghệ thuật độc nhất.

Văn Hóa và Tôn Giáo: Nền Nghệ Thuật Gandhara Vàng Son

Taxila được coi là thủ đô tâm linh và văn hóa của nền văn minh Phật giáo Gandhara (Càn-đà-la) cổ đại, phát triển mạnh mẽ từ khoảng thế kỷ VI TCN đến thế kỷ XI SCN.

1. Sự Ra Đời Của Tượng Phật Hình Người

Đóng góp quan trọng nhất của Taxila và vùng Gandhara đối với nghệ thuật Phật giáo thế giới là sự ra đời của hình tượng Đức Phật theo hình tướng con người.

• Sự Pha Trộn Văn Hóa: Nghệ thuật Gandhara nổi tiếng với sự pha trộn độc đáo của các yếu tố Hy Lạp-La Mã, Ba Tư và Ấn Độ. Tượng Phật Gandhara thường có các đặc điểm điêu khắc tả thực, mang nét tương đồng với tượng thần Hy Lạp cổ đại (như mái tóc uốn lượn, nếp áo choàng tinh xảo), nhưng vẫn giữ được biểu cảm thanh thản, hồn nhiên của bậc giác ngộ.
• Trước đó, Phật giáo sơ khai chỉ sử dụng các biểu tượng trừu tượng (như dấu chân Phật, cây Bồ Đề) để đại diện cho Đức Phật, theo đúng lời Ngài không khuyến khích việc thần tượng hóa hình tướng. Nghệ thuật Gandhara đã thay đổi hoàn toàn điều đó, tạo ra hình mẫu cho nghệ thuật Phật giáo khắp châu Á.

2. Quần Thể Di Tích Hùng Vĩ

Taxila bao gồm hơn 50 địa điểm khảo cổ rải rác trong bán kính 30km, được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới vào năm 1980. Các khu vực quan trọng bao gồm:

• Đại Bảo Tháp Dharmarajika (Tháp Vĩ đại Taxila): Một bảo tháp Phật giáo lớn, được cho là do Vua Ashoka xây dựng trên nền di tích từ thời Đức Phật và phụng thờ Xá Lợi.
• Thành phố Sirkap: Một trong những đô thị cổ với kiến trúc quy hoạch rõ ràng, chứng tỏ sự phát triển liên tục của khu vực.
• Tu viện Jaulian: Nơi lưu giữ nhiều tàn tích tu viện và bảo tháp, minh chứng cho tầm quan trọng của Taxila là trung tâm Phật giáo.

• 

Sự Suy Tàn và Di Sản Bất Hủ

Sự hưng thịnh của Taxila kết thúc bi thảm vào khoảng thế kỷ V, khi thành phố bị dân du mục Hung Nô phá hủy. Cùng với sự trỗi dậy của Ấn Độ giáo và sau đó là sự xuất hiện của Hồi giáo, Phật giáo dần biến mất khỏi khu vực này.

Tuy nhiên, di sản của Taxila vẫn còn sống động. Các tác phẩm điêu khắc Gandhara được tìm thấy tại đây hiện đang chiếm vị trí quan trọng tại các viện bảo tàng lớn trên khắp thế giới (Anh, Pháp, Đức, Mỹ, Nhật Bản, v.v.), và tại Viện Bảo tàng Taxila ở Pakistan. Taxila không chỉ là quá khứ của Pakistan mà còn là cầu nối văn hóa quan trọng giữa phương Đông và phương Tây, một nền văn minh đã biến mất nhưng đã để lại dấu ấn bất hủ trong lịch sử nghệ thuật và tôn giáo toàn cầu.